Có những lúc trong cuộc sống, chúng ta tự hỏi một câu hỏi tưởng chừng đơn giản nhưng lại vô cùng khó trả lời:
Con người sống để làm gì?
Nhiều người cho rằng mục đích của cuộc đời là kiếm thật nhiều tiền. Có người tin rằng đó là thành công, danh vọng, hoặc một cuộc sống đủ đầy. Thế nhưng, khi đạt được những điều mà hàng ngày chúng ta đều mong ước ấy, liệu chúng ta có cảm thấy mãn nguyện?
Ngược lại, nếu một ngày mọi thứ đều bị lấy đi — tiền bạc, địa vị, gia đình, tự do — điều gì sẽ khiến con người vẫn muốn tiếp tục sống?
Cuốn sách “Đi tìm lẽ sống” của Viktor Emil Frankl sẽ cho chúng ta thấy con người sẽ như thế nào khi rơi vào tận cùng của sự đau khổ.
Đây không phải là một cuốn sách tâm lý học thông thường. Nó là câu chuyện có thật của một con người đã từng bước qua địa ngục của chiến tranh mà vẫn tìm thấy hy vọng.
Có lẽ vì thế mà cuốn sách này đã trở thành một trong những tác phẩm có ảnh hưởng nhất của thế kỷ 20.
Viktor Frankl là ai? – người đi qua địa ngục để nói về hy vọng
Viktor Emil Frankl là một bác sĩ tâm thần người Áo và là người sáng lập trường phái tâm lý học mang tên Logotherapy (Liệu pháp ý nghĩa).
Trong Thế chiến thứ 2, ông cùng gia đình bị bắt và đưa vào các trại tập trung của Đức Quốc xã như Auschwitz và Dachau.
Trong khoảng thời gian đó, Frankl đã bị cách ly hoàn toàn với cha mẹ, người vợ đang mang thai của mình.
Cộng với cuộc sống cùng cực ở trong trại giam, Frankl đã nhận ra một điều rất đặc biệt:
Có những người nhanh chóng mất hy vọng và gục ngã.
Nhưng cũng có những người, dù yếu ớt và kiệt quệ, vẫn cố gắng sống thêm từng ngày.
Điều gì tạo nên sự khác biệt đó?
Frankl cho rằng câu trả lời nằm ở ý nghĩa của cuộc sống.
Nội dung chính của cuốn “Đi tìm lẽ sống”
Cuốn sách được viết chỉ trong vài ngày
Sau khi chiến tranh kết thúc và được giải phóng khỏi trại tập trung, Frankl đã viết cuốn sách Đi tìm lẽ sống chỉ trong vòng 9 ngày.
Cuốn sách không chỉ kể lại những gì ông đã trải qua trong trại tập trung, mà còn là sự tổng kết của một ý tưởng tâm lý học quan trọng:
Động lực sâu xa nhất của con người là mong muốn tìm thấy ý nghĩa của cuộc đời mình.
Frankl gọi lý thuyết này là Logotherapy (Liệu pháp ý nghĩa) – một phương pháp trị liệu dựa trên việc giúp con người tìm ra ý nghĩa sống.
Cuộc sống trong trại tập trung – khi con người bị tước đoạt mọi thứ
Phần đầu của cuốn sách là những trải nghiệm của Frankl trong các trại tập trung.
Ở đó, con người phải sống trong điều kiện khắc nghiệt, đói khát, lạnh giá và lao động kiệt sức. Những tù nhân không chỉ mất đi tự do, mà những thứ tưởng chừng hiển nhiên như tên tuổi hay “nhân phẩm” của họ cũng không còn.
Nhưng Frankl nhận thấy một điều rất đáng suy nghĩ.
Ngay cả trong hoàn cảnh đó, con người vẫn có thể lựa chọn cách sống của mình.
Có những người trở nên ích kỷ, tàn nhẫn để tồn tại.
Nhưng cũng có những người vẫn sẵn sàng chia sẻ miếng bánh cuối cùng cho người khác.
Frankl viết rằng:
“Con người có thể bị tước đoạt mọi thứ, trừ một điều: tự do lựa chọn thái độ của mình trước hoàn cảnh.”
Đó chính là tự do cuối cùng của con người.
Điều gì khiến con người tiếp tục sống?
Trong trại tập trung, Frankl nhận ra rằng những người có một lý do để sống thường có khả năng sống sót cao hơn.
Có người muốn gặp lại người thân.
Có người muốn hoàn thành một công trình nghiên cứu.
Có người đơn giản chỉ muốn chứng minh rằng họ vẫn là con người.
Frankl đã trích dẫn một câu nói nổi tiếng của Friedrich Nietzsche: “Người nào có lý do để sống có thể chịu đựng gần như mọi hoàn cảnh.”
Ý nghĩa của cuộc sống giống như một nguồn năng lượng tinh thần. Khi con người mất đi ý nghĩa đó, họ cũng dễ dàng mất đi ý chí sống.
Liệu pháp ý nghĩa – Logotherapy
Trong phần thứ hai của cuốn sách, Frankl giải thích về phương pháp tâm lý học mà ông phát triển: Logotherapy.
Theo Frankl, có ba con đường giúp con người tìm thấy ý nghĩa cuộc đời.
- Sáng tạo hoặc làm điều gì đó có giá trị
Khi chúng ta tạo ra một điều gì đó — một công việc, một tác phẩm, hoặc một đóng góp cho xã hội — chúng ta cảm thấy cuộc sống của mình có ý nghĩa.
- Trải nghiệm tình yêu
Frankl cho rằng tình yêu giúp con người nhìn thấy giá trị thật sự của người khác.
Ngay cả trong trại tập trung, ông vẫn tưởng tượng đến hình ảnh người vợ của mình và điều đó giúp ông có sức mạnh để tiếp tục sống.
- Thái độ trước đau khổ
Đây có lẽ là ý tưởng sâu sắc nhất trong cuốn sách. Có những nỗi đau mà chúng ta không thể tránh khỏi. Nhưng chúng ta vẫn có thể lựa chọn cách đối diện với nó.
Frankl viết: “Nếu một người không thể thay đổi hoàn cảnh thì anh ta vẫn có thể thay đổi chính mình.”
Những trích dẫn hay trong cuốn: “Đi tìm lẽ sống”
-
Cô gái trẻ biết rằng mình sẽ từ biệt cõi đời trong một vài ngày tới, Nhưng khi tôi nói chuyện với cô, cô rất vui. “Tôi biết ơn vì số phận đã nghiệt ngã với mình”, cô nói. “Trong cuộc sống trước kia của mình, tôi chẳng là gì và không đạt được sự trưởng thành đáng kể nào cả”. Chỉ tay qua phía cửa sổ của trạm xá, cô nói: “Cái cây này là người bạn duy nhất của tôi lúc cô đơn”. Qua cánh cửa sổ đó, cô chỉ có thể nhìn thấy một cành của cây dẻ, và trên cây đó có hai đóa hoa. “Tôi thường nói chuyện với cái cây này”, cô gái nói. Tôi ngạc nhiên và hoàn toàn không biết phải hiểu lời nói của cô thế nào. Có phải cô đang bị mê sảng không? Hay cô đang bị ảo giác? Lo lắng, tôi hỏi cô rằng cái cây này có trả lời cô không. “Có chứ”. “Nó nói gì với cô?”, tôi hỏi. Cô trả lời: “Nói nói với tôi rằng: Tôi đây – tôi đây – tôi là sự sống, sự sống bất diệt”.
-
Cần phải biết đối mặt với những nỗi đau, cố gắng hạ thấp sự yếu ớt và tiết giảm những giọt nước mắt âm thầm. Nhưng khóc cũng chẳng có gì xấu hổ, bởi vì nước mắt sẽ là chứng nhân cho thấy con người rất mạnh mẽ, mạnh mẽ để chịu đựng như thế nào. Chỉ rất ít người nhận ra điều đó.
-
Câu hỏi “ý nghĩa cuộc sống của tôi là gì” cũng giống như câu hỏi đặt ra cho một người thắng quán quân trong một trận cờ: “Thưa Kỳ sư, xin hãy nói cho tôi biết nước cờ nào là hay nhất trên đời?” Đơn giản là chẳng có nước cờ nào như thế cả, bời vì nước cờ hoàn hảo nhất hoặc hay nhất xuất phát từ một tình huống cụ thể trong trận đấu và cá tính cụ thể của đối thủ. Ý nghĩa về sự tồn tại của con người cũng vậy. Mọi người không nên tìm kiếm ý nghĩa trừu tượng về cuộc sống. Mỗi người đều đảm nhận một công việc, vai trò cụ thể trong cuộc sống. Vì vậy, không ai có thể thay thế người đó cũng như cuộc đời của người đó cũng không thể lặp lại. Vì vậy, nhiệm vụ của mỗi người là duy nhất, và cơ hội mà người ấy thực hiện nhiệm vụ đó cũng là duy nhất.
-
Chúng tôi đã chứng minh rằng ý nghĩa cuộc sống luôn thay đổi, nhưng nó không bao giờ dừng lại. Theo liệu pháp ý nghĩa, chúng ta có thể tìm thấy ý nghĩa này trong cuộc sống theo ba cách khác nhau: (1) tạo ra một công việc hoặc thực hiện một điều gì đó; (2) trải nghiệm điều gì đó hoặc gặp gỡ một ai đó; (3) bằng thái độ chúng ta đối mặt với đau khổ.
-
Một lúc sau, tôi tiếp tục đặt ra một câu hỏi khác, lần này là với cả nhóm. Câu hỏi là liệu một con vượn bị tiêm chích nhiều lần với mục đích phát triển huyết thanh ngừa bại liệt có thể hiểu được ý nghĩa của sự đau đớn của nó hay không. Cả nhóm nhất trí trả lời rằng dĩ nhiên con vượn không hiểu; với trí thông minh có hạn, nó không thể bước vào thế giới loài người – một thế giới duy nhất có thể hiểu được ý nghĩa của sự đau khổ. Rồi tôi dẫn dắt mọi người đến câu hỏi: “Vậy con người thì sao? Các bạn có chắc rằng thế giới con người là điểm mút trong sự tiến hóa của vũ trụ? Phải chăng vẫn còn một chiều không gian khác mà con người chưa biết – một thế giới mà trong đó, ý nghĩa tối hậu của những khổ đau của con người sẽ được giải đáp?”
Tổng kết
Có không ít cuốn sách nói về động lực sống. Tuy nhiên, “Đi tìm lẽ sống” không đơn thuần chỉ là lý thuyết, mà nó được viết dựa trên trải nghiệm thật của một con người đã từng sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, được chứng kiến những con người trong trạng thái tận cùng của đau khổ.
Hoàn cảnh sống của con người có thể thay đổi theo từng thời đại. Điều kiện sống của mỗi người cũng sẽ thay đổi tùy theo từng hoàn cảnh. Thế nhưng, đã là con người thì chắc chắn sẽ có một điểm chung. Đó là: đến một thời điểm nào đó, chắc chắn chúng ta sẽ suy nghĩ về ý nghĩa cuộc đời của mình, và chúng ta sẽ bắt đầu “đi tìm lẽ sống” của chính mình…
